Karbonun piyasası
EPDK, 21 Ekim 2026 tarihli Resmi Gazete’de Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi Piyasasının İşletilmesine İlişkin Yönetmelik’i yayımladı. Yönetmelik, İklim Kanunu’yla kurulan Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi’nde (TR ETS) tahsisatların nasıl dağıtılacağını ve alınıp satılacağını belirliyor: piyasayı EPİAŞ işletecek, tahsisatlar EPİAŞ’ın İşlem Kayıt Sistemi’nde tutulacak, takas ve teminatı merkezi bir takas kuruluşu yürütecek.
Yönetmelik yayım günü yürürlüğe girdi, ama bu karbonun yarın fiyatlanacağı anlamına gelmiyor. Piyasa gerçek işlemlere açılana kadar EPİAŞ teslimat ve ödeme doğurmayan bir sanal uygulama yürütecek; pilot dönemde tahsisatların tamamı ücretsiz dağıtılacak. Bu yazıda piyasanın kurallarını, takvimini ve elektrik piyasasına ne zaman, nasıl dokunacağını inceliyoruz.
Üç metin, beş kurum
TR ETS üç katmanlı bir mevzuata dayanıyor. Temmuz 2025’te yürürlüğe giren 7552 sayılı İklim Kanunu sistemi kurdu: ETS’yi İklim Değişikliği Başkanlığı (İDB) kuruyor, piyasayı EPİAŞ işletiyor, birincil piyasa gelirleri genel bütçeye gidiyor. 27 Ağustos 2026’da yayımlanan Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi Yönetmeliği kapsamı, izni, tahsisi ve uyum döngüsünü düzenledi. EPDK’nın 21 Ekim yönetmeliği ise piyasanın işletim kurallarını koydu. Pilot dönemin ayrıntıları Karbon Piyasası Kurulu (KPK) kararında ve İDB’nin usul ve esaslarında.
Kimler kapsamda
TR ETS Yönetmeliği tesisleri kapasiteye göre hesaplanan yıllık emisyonla üç kategoriye ayırıyor: 50.000 tCO₂e’ye kadar A, 500.000 tCO₂e’ye kadar B, üzeri C. ETS yükümlülüğü yalnız B ve C kategorisinde; A kategorisi yalnız izleme, raporlama ve doğrulama yapıyor. Elektrik santralleri, toplam anma ısıl gücü 20 MW ve üzerindeki yakma tesisleri olarak kapsama giriyor.
Pilot dönem 2026 ve 2027 emisyonlarını kapsıyor ve beş sektörle sınırlı: elektrik üretimi, çimento, demir-çelik, alüminyum ve gübre. 2026 yalnız raporlama yılı; teslim yükümlülüğü yok. Fiyat mekanizması 2027 sistem yılında başlıyor ve 2027 emisyonları için tahsisatlar 30 Kasım 2028’e kadar teslim edilecek. Pilotta bankalama ve ödünç alma yok. Birinci uygulama dönemi 2028–2035.
Pilot dönemde idari para cezaları %80 indirimli uygulanır. Kaynak: İklim Kanunu md. 14 ve geçici md. 1; TR ETS Yönetmeliği; pilot dönem usul ve esasları.
İşlem Kayıt Sistemi
Tahsisatlar, EPİAŞ’ın kuracağı İşlem Kayıt Sistemi’nde (İKS) tesis bazındaki hesaplarda tutulacak. Bir tahsisat belirli bir süre için 1 ton CO₂e emisyon hakkı; kayden ihraç ediliyor, devredilebiliyor ve itfa edildiğinde, yani doğrulanmış emisyonla ilişkilendirilip teslim edildiğinde sona eriyor. Geçerlilik süresi dolana kadar itfa edilmeyen tahsisat ilga ediliyor.
Kapsamdaki işletmeler İKS’de hesap açtırmak zorunda. Bunun için merkezi uzlaştırma kuruluşuyla katılımcı anlaşması ve EPİAŞ’la İKS katılım anlaşması imzalanıyor; EPİAŞ başvuruyu 10 iş günü içinde inceliyor. İKS işlemleri tam iş günlerinde 10.00–17.00 arasında yapılıyor. Doğrulanmış emisyon raporunu zamanında sunmayan işletmenin hesabında, rapor sunulana kadar teslim dışında işlem yapılamıyor.
Yönetmelik iki kısıt daha koyuyor. Tahsisatlar teminat sözleşmesine konu edilemiyor; ücretsiz tahsisatlar ilk aktarıldıkları hesaptan çıkmadıkça haczedilemiyor. ETS kapsamından çıkan tesis, teslim yükümlülüğünü yerine getirdikten sonra hesabında kalan tahsisatı yalnız satabiliyor; ertesi yıl için tahsisat açığı varsa yalnız açığı kadar alış yapabiliyor.
Birincil piyasa: ihale
Tahsisatların ihaleyle dağıtıldığı birincil piyasada EPİAŞ tek satıcı. İhale takvimini İDB belirliyor; EPİAŞ takvimi ulusal tahsisat planından sonraki 15 iş günü içinde ilan ediyor ve her ihaleyi en az 10 iş günü önce duyuruyor. İhale bir seans gününde en az iki saat sürüyor.
Teklifler kapalı ve yalnız alış yönlü. Asgari teklif 1 lot, yani 100 tahsisat; fiyat adımı 0,50 TL/tCO₂e. Teklifler en yüksek fiyattan sıralanıyor; satışa sunulan miktarın tamamen ya da kısmen eşleştiği son teklifin fiyatı Tahsisat Referans Fiyatı (TRF) oluyor ve bütün kazananlar bu tek fiyattan ödüyor.
Toplam talep satışa sunulan miktarın altında kalırsa ihale kısmen değil, tamamen iptal ediliyor. İptal edilen miktar yılın kalan ihalelerine eşit bölünüyor; son ihale iptal olursa 15 iş günü içinde en fazla iki kez tekrarlanıyor, yine olmazsa miktar ertesi yıla kayıyor. Satış geliri, tahsil edildiği günü izleyen ilk iş günü genel bütçeye aktarılıyor.
Pilot dönemde tahsisatın tamamı ücretsiz; birincil piyasada düzenli ihale hacmi yok.
Ek rezerv ve tamamlayıcı fiyat
Ek rezerv, teslim yükümlülüğünü karşılayamayan tesisler için KPK kararıyla açılan bir güvenlik vanası. Hacmi üst sınırın %10’unu geçemiyor. Yalnız TR ETS Yönetmeliği’ndeki koşulları sağlayan ve İDB’nin bildirdiği katılımcılar teklif verebiliyor; alınan tahsisat satılamıyor, doğrudan tesisin itfa hesabına gidiyor.
Ek rezervin asgari teklif fiyatı caydırıcı: Kasım ayının son iş günü itibarıyla son üç ayda birincil ve spot piyasada oluşan ağırlıklı ortalama fiyatların yükseğinin %50 fazlası. Azami fiyatı İDB’nin görüşüyle EPDK belirliyor. Teklif, tesisin teslim etmesi gereken ama hesabında olmayan miktarı aşamıyor.
Tamamlayıcı Tahsisat Fiyatı Mekanizması farklı bir araç. İşletmenin talebiyle, İDB’nin belirlediği ihalelerde işliyor; herkes kendi teklif ettiği fiyatı ödüyor ve TRF hesaplanmıyor. 2026 için ayrı bir geçici hüküm var: işletme doğrulanmış emisyonu kadar tahsisat için tamamlayıcı fiyat ödeyebiliyor, ama bu tahsisatlar yükümlülüğün yerine getirilmesinde dikkate alınmıyor. Yani 2026 ödemesi gönüllü bir karbon ödemesi.
KPK’nın belirleyebileceği asgari ve azami fiyat koridoru, ek rezerv ve tamamlayıcı fiyat ihalelerinde uygulanmıyor. Birincil piyasa tekliflerinde azami alış miktarını ve bir hesapta tutulabilecek toplam tahsisatı gerekirse İDB’nin görüşüyle EPDK sınırlayabilecek.
İkincil piyasa: spot ve ikili
Spot tahsisat piyasası sürekli ticaretle işliyor: seanslar ayda en az dört iş günü, 10.00–15.00 arasında. Teklifler fiyat ve zaman önceliğiyle eşleşiyor, eşleşme fiyatını defterde bekleyen teklif belirliyor ve katılımcılar karşı tarafı görmüyor. Satış teklifi hesaptaki tahsisatla sınırlı, açığa satış yok; kendi teklifiyle eşleşme engelleniyor. Seans kapanınca eşleşmemiş teklifler iptal ediliyor ve EPİAŞ seans bazında ağırlıklı ortalama fiyatı yayımlıyor.
Vadeli tahsisat piyasası şimdilik yok; kurulursa esaslarını EPDK, Çevre ve Enerji bakanlıkları ve SPK ile birlikte belirleyecek. İkili anlaşmalar ise EPDK Kurulu aksi yönde karar vermedikçe serbest: iki taraf da 10.00–17.00 arasında bildiriyor, transfer aynı gün 17.05’te yapılıyor. Bildirimde fiyat yer almıyor; ikili işlemlerin fiyatı görünmeyecek.
Teminat, takas ve ücretler
EPİAŞ birincil ve ikincil piyasada merkezi karşı taraf: alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı. Nakit takas ve teminatı 6362 sayılı Kanun’a göre kurulmuş merkezi takas kuruluşu yürütüyor; yönetmelik kuruluşun adını vermiyor, EPİAŞ belirleyip duyuracak. Teminat, seanstaki alış teklifleri ve eşleşmeler ile işletim ücreti ve KDV üzerinden hesaplanıyor; teminatı aşan alış teklifi verilemiyor.
Kabul edilen teminatlar TL ve döviz (dolar, avro) nakit, Türkiye’deki bankaların kesin ve süresiz elektronik teminat mektupları, devlet iç borçlanma senetleri, kira sertifikaları ve Eurobond’lar. Nakit TL ve TL mektup dışındakilere değerleme katsayısı uygulanıyor.
Ücretleri her yıl EPDK belirliyor. 2026 için EPİAŞ’ın ETS gelir tavanı 50 milyon TL, spot birim işlem ücreti 4,00 TL/tCO₂e ve yıllık katılım ücreti 100.000 TL olarak belirlenmişti; tutarlar KDV hariç. İşletim ücretlerinin yarısı da bütçeye aktarılıyor.
Elektrik fiyatına etkisi
Elektrik santralleri pilotun en büyük sektörü, ama 2027’de PTF’ye karbon maliyeti yansıması beklemiyoruz. Pilot kurallarında elektrik için kıyas değeri santral bazında belirleniyor: santralin 2023–2027 yıllarındaki kendi emisyon yoğunluğunun ağırlıklı ortalaması, o yılın doğrulanmış üretimiyle çarpılıyor. Yoğunluğu bu ortalamanın üzerinde kalan santral açık, altında kalan fazla veriyor; sektörel düzeltme faktörü toplam açığı toplam fazlaya eşitliyor. Ücretsiz tahsisat oranı %100 olduğu için sektör toplamında net tahsisat açığı oluşmuyor; tahsisat yalnız santraller arasında el değiştiriyor.
Bu tasarımda bir santralin ek bir MWh üretmesinin karbon maliyeti, kendi yoğunluğu kıyas değerinden sapmadıkça sıfıra yakın. Yani pilot dönem kömür ile gazın arz sırasındaki yerini değiştirmiyor; santraller için asıl yük izleme, raporlama ve doğrulama. AB ETS’de 2013’ten beri elektrik üretimine kural olarak ücretsiz tahsisat verilmiyor; Türkiye pilotta farklı bir yol seçti.
Tablo, ücretsiz tahsisat oranı 2028 sonrasında düşürülürse değişir. Tahsisat tamamen kalksa, karbonun her 10 €/t’si kömür santralinin marjinal maliyetine yaklaşık 9–11 €/MWh, kombine çevrim gaz santraline yaklaşık 3,7 €/MWh ekler. Bu fark karbon fiyatı yükseldikçe büyür ve akşam saatlerinde arz sırasını yeniden kurabilir.
Rüzgar, güneş ve hidro santrallerinin doğrudan emisyonu olmadığı için ETS yükümlülüğü de ücretsiz tahsisatı da yok. YEK-G belgesi bir ETS uyum birimi değil; İDB’nin denkleştirme yönetmeliği taslağı YEK-G’nin denkleştirmede kullanılmasını da yasaklıyor. Piyasa satışlı yenilenebilir santrallerin ETS’den fiyat kazancı, ancak ücretsiz tahsisat azalıp karbon maliyeti PTF’ye yansıdığında oluşacak.
Sınırda karbon düzenlemesi
AB’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM) 1 Ocak 2026’da kesin döneme geçti. Demir-çelik, alüminyum, çimento, gübre, hidrojen ve elektrik ithalatçıları 2026 ithalatı için sertifikaları 30 Eylül 2027’ye kadar teslim edecek; sertifika satışı 1 Şubat 2027’de başlıyor. Sertifika fiyatı 2026’nın ilk üç çeyreğinde 75–82 €/t aralığında oluştu.
Mekanizma, menşe ülkede fiilen ödenen karbon fiyatının düşülmesine izin veriyor; ücretsiz tahsisat ise düşülecek tutardan çıkarılıyor. Pilotta tahsisatın tamamı ücretsiz olduğu için olağan ETS uyumundan SKDM’ye düşülebilecek tutar sıfıra yakın. 2026’ya özel tamamlayıcı fiyat hükmü bu açığı kapatmak için tasarlanmış görünüyor; ancak AB’nin bu ödemeyi “fiilen ödenmiş” sayıp saymayacağı, Komisyon’un henüz kabul edilmemiş uygulama tüzüğüne bağlı.
Elektrik ihracatında ücretsiz tahsisat düzeltmesi yok; AB’ye satılan elektrik ilk günden gömülü emisyonunun tamamı üzerinden SKDM’ye tabi.
Açık sorular
Bizim okumamız: gerçek tahsisatlarla spot ticaretin 2028’in ikinci yarısından önce başlaması zor. 2027 emisyonlarının raporları 30 Nisan 2028’de veriliyor, ulusal tahsisat planı bunu izleyen 60 gün içinde çıkıyor, ücretsiz tahsisat başvuruları ve incelemesi de ardından geliyor. Taslakta pilotun başında avans tahsisat verilmesi öngörülüyordu; nihai metinde bu hüküm yok. 2027’de görülecek işlemler büyük olasılıkla tamamlayıcı fiyat ve ek rezerv ihaleleriyle sınırlı kalacak.
Yatırımcı açısından
TR ETS’nin piyasa altyapısı artık hazır, ama fiyatı henüz yok. Pilot dönemde elektrik santralleri ve ağır sanayi için asıl iş izleme planlarını 27 Ocak 2027’ye kadar sunmak, 2026 emisyonlarını doğrulatmak ve İKS ile takas hesaplarını açmak. Karbon maliyeti, ücretsiz tahsisat oranının düşeceği birinci uygulama döneminde, 2028’den sonra gerçek bir kalem olacak.
Elektrik yatırımcısı için soru karbonun bugünkü fiyatı değil, ücretsiz tahsisatın ne hızla azalacağı. Tahsisat kalktığında her 10 €/t’lik karbon fiyatı kömürü gaza göre MWh başına yaklaşık 5–7 € daha pahalı hale getiriyor. Uzun vadeli PPA ve kapasite planlaması, bu farkın 2030’lara doğru nasıl açılacağına bağlı. Yenilenebilir ve depolama, karbon fiyatı PTF’ye yansıdığında akşam fiyatından en çok yararlanacak varlıklar.
Frekans olarak yönettiğimiz santrallerin ve portföyümüzdeki müşterilerin TR ETS kapsamına girip girmediğini tesis bazında çıkarıyor, kapsamdakiler için izleme ve raporlama takvimini piyasa takvimiyle birlikte takip ediyoruz. Yatırım aşamasındaki projelerde ise karbon fiyatını, ücretsiz tahsisatın 2028 sonrası azalacağı senaryolarla PTF modeline ekliyoruz.
