KÜPST nasıl hesaplanır? Plandan sapma tutarını tek bir saat için hesaplayın

Elektrik piyasasında her uzlaştırmaya esas veriş-çekiş birimi (UEVÇB), ertesi günün her saati için ne üreteceğini ya da tüketeceğini bir gün önceden bildirir. Bu bildirim kesinleşmiş günlük üretim/tüketim programıdır (KGÜP). Gerçekleşen değer bu plandan tolerans bandının ötesinde saparsa, enerji dengesizliğine ek olarak ikinci bir bedel doğar: KÜPST.

EPDK, KÜPST’in katsayılarını 14907 sayılı kararla yeniledi ve 1 Kasım 2026’dan itibaren kapsamı genişletti. Bu sayfa, KÜPST’in nasıl hesaplandığını, her lisans ve tesis türü için hangi katsayıların uygulandığını, katsayıların yıllar içinde nasıl değiştiğini ve KÜPST’le birlikte izlenmesi gereken diğer EPDK sınırlarını örneklerle anlatıyor.

KÜPST nedir

KÜPST, Dengeleme ve Uzlaştırma Yönetmeliği’nin (DUY) 110. maddesinde düzenlenen “kesinleşmiş günlük üretim/tüketim programından sapma tutarı”dır. Amacı, planın gerçekçi bildirilmesini sağlamaktır: Sistem İşletmecisi dengeleme kararlarını bu planlara göre verir, plandan büyük sapmalar sistemin dengelenme maliyetini artırır.

KÜPST, enerji dengesizlik tutarından ayrıdır ve onun yerine geçmez. Aynı saatte hem dengesizlik hem KÜPST oluşabilir. Toplanan KÜPST tutarları sıfır bakiye düzeltme tutarının hesabına girer.

19 Ekim 2026’daki DUY değişikliğiyle KGÜP bildirimi yalnız üretim birimlerinin değil, tüketim ve depolama dahil tüm UEVÇB’lerin yükümlülüğü oldu. Program her gün saat 15:30’a kadar uzlaştırma dönemi bazında bildirilir ve gün içi piyasasının kapanışından yarım saat sonrasına kadar güncellenebilir. KGÜP’ü bildirmemeyi alışkanlık haline getiren katılımcılar yaptırım için EPDK’ya raporlanır.

Formül

Hesap dört adımlı. Önce beklenen net plan (BUDÜP) bulunur: KUDÜP’e o saatte verilen talimatlar eklenip düşülür. Sonra gerçekleşen net değer (veriş eksi çekiş) bu planla karşılaştırılır. Sapmanın planın m katını aşan kısmı KÜPSM’dir. KÜPSM, PTF ile SMF’nin yükseğiyle ve n katsayısıyla çarpılır.

14907 sayılı kararla sapma artık net hesaplanıyor. Önceki kararda sapma yalnız verişle bulunuyordu; şarj eden bir depolama ünitesinin ya da iç tüketimi olan bir santralin çekişi sapma gibi görünebiliyordu. Lisanssız tesislerde ise hesap yalnız üretim miktarıyla yapılıyor.

Katsayılar

Arıza adedi, ilgili fatura döneminde UEVÇB bazında girilen arıza sayısıdır. Tüketim birimlerine ilişkin katsayılar 1 Ocak 2027’den itibaren uygulanır. Kaynak: EPDK Kurul Kararı 14907, md. 2 ve 3, geçici md. 1.

Grafik 1 Birim türüne göre tolerans

GES

8

RES

15

Diğer kaynaklar ve depolamalı

5

İletime bağlı lisanssız

20

Müstakil depolama

20

Dağıtıma bağlı lisanssız

25

Tedarikçi tüketimi (2027)

30

GTŞ düzenlemeye tabi tüketim (2027)

75

Kararın özel kuralları hesabı değiştirebilir. Birden çok kaynaklı tesislerde ana kaynağın toleransı kullanılır. Depolamalı katsayılar yalnız Kanun’un 7. maddesinin 11. fıkrası kapsamında kurulan ünitelere uygulanır; mevcut santrale bütünleşik depolama ünitesi eklenmişse yine ana kaynağın toleransı geçerlidir. Lisanssız Üretim Yönetmeliği’nin 5. maddesinin birinci fıkrasının (ç), (d) ve (e) bentlerindeki iletime bağlı tesisler kararın kapsamı dışındadır.

Lisans türüne göre uygulama

Tüketim portföyü olmayan, yalnız ticaret yapan bir tedarik lisansı sahibinde tüketim birimi bulunmadığı için KÜPST doğmaz. Toplayıcı portföyünde dengeleme birimi olmayan santrallerde hesap, topluluk kurulmuşsa topluluğun UEVÇB’si üzerinden yapılır. Topluluk yoksa lisanslı santral tek başına, iletime bağlı lisanssız santral santral bazında, dağıtıma bağlı lisanssız santraller ise toplayıcının DGP için oluşturduğu piyasa katılımcısı UEVÇB’si üzerinden hesaplanır. Bir santral, en az bir ünitesinin Bakanlık kabulü yapılmadan ve devir tarihinde UEVÇB kayıtları tamamlanmadan toplayıcı portföyüne alınamaz (DUY 32/C).

Katsayılar nasıl değişti

Rüzgar ve güneş için tolerans 2020’den bu yana dört kez değişti. 2023’te genişleyen bant 2025 ve 2026’da yeniden daraldı; fiyat katsayısı ise 1 Ocak 2026’da 0,03’ten 0,05’e çıktı. 14907 sayılı karar rüzgar ve güneşin değerlerine dokunmadı, kapsamı genişletti.

Grafik 2 Rüzgar ve güneşte KÜPST toleransı

RES GES

Ağu 2020

10

10

Şub 2023

21

12

Oca 2025

17

10

Oca 2026

15

8

Kas 2026

15

8

Örnekler

Aşağıdaki beş örnek, aynı formülün farklı birimlerde nasıl sonuç verdiğini gösteriyor. İlk örnek hesaplayıcının varsayılan senaryosudur.

Açıklayıcı hesaplamadır. Fiyat, PTF ile SMF’nin yükseğidir; talimat ve frekans düzeltmesi yok. Toplayıcı örneğinde tolerans (0,15 × 60 + 0,08 × 40) / 100 = %12,2.

KÜPST, fiyatla doğrusal büyür. Aynı 2,8 MWh’lik sapma, öğle saatinde PTF 500 TL/MWh iken 70 TL tutar; akşam 3.500 TL/MWh’te 490 TL’ye çıkar. Bu yüzden güneşin öğle sapmaları KÜPST’te ucuz, rüzgarın akşam sapmaları pahalıdır.

KÜPST dengesizliğin yanında küçük görünür, ama planı bildirmeyen ya da sürekli arıza giren bir birimde hızla büyür.

Karşılaştırma için: ilk örnekteki RES’in 8 MWh’lik açığı, sistem açıktayken 3.400 × 1,06 = 3.604 TL/MWh’ten uzlaşır ve PTF’ye göre 8 × 604 = 4.832 TL dengesizlik maliyeti doğurur. Aynı saatin KÜPST’i 595 TL; yani dengesizliğin kabaca sekizde biri. Ayda 30 ve üzeri arıza girilen bir ayda bu oran beşte bire çıkar.

Birlikte izlenmesi gereken diğer sınırlar

KÜPST, EPDK’nın plana uyumu ve dengelemeyi fiyatlayan sınırlarından yalnızca biri. Ekim 2026 paketiyle bunlara yenileri eklendi; bir santralin ya da portföyün plan sapma maliyetini hesaplarken aşağıdakiler birlikte düşünülmeli.

Talimat raporunda 15 dakikanın altındaki talimatlar ile ayda 10 ya da daha az talimat alan veya aylık talimat enerjisi 500 MWh’in altında kalan UEVÇB’ler değerlendirmeye alınmaz.

Bu sınırların ortak noktası plan disiplini. KGÜP’ü gerçekçi bildirmek, gün içi piyasası kapanana kadar güncellemek ve arızaları doğru girmek aynı anda KÜPST’i, dengesizliği ve YEKDEM kaybını sınırlıyor.

KÜPST nasıl düşürülür

Yatırımcı açısından

KÜPST, fizibilite modellerinde çoğunlukla görünmez. Tek başına küçük bir kalem olduğu için yerinde: bir rüzgar santrali için genellikle dengesizlik maliyetinin küçük bir kesridir. Ama iki durumda büyür: plan bildirim disiplininin zayıf olduğu portföylerde ve arıza adedinin eşiği aştığı aylarda.

Asıl değişiklik kapsamda. Kasım 2026’dan itibaren dağıtıma bağlı lisanssız santraller ve müstakil depolama, Ocak 2027’den itibaren tedarikçilerin tüketim portföyleri de KÜPST’e giriyor. Plan kalitesi artık yalnız üreticinin değil, tedarikçinin ve depolama yatırımcısının da maliyet kalemi.

Frekans olarak yönettiğimiz santrallerde ve toplayıcı portföyümüzde KGÜP’ü her gün tahminle birlikte bildiriyor, gün içi piyasasında güncelliyor ve KÜPST’i dengesizlikle birlikte izliyoruz. Santralinizin ya da tüketim portföyünüzün saatlik verisiyle gerçek KÜPST maliyetinizi birlikte çıkarabiliriz.